Analytic
Thứ Sáu, ngày 23 tháng 08 năm 2019, 09:25:27

Khi văn hóa và kinh tế song hành

Minh Đạo - Hoàng Quý - 14:05, 09/11/2023

Văn hóa Tây Nguyên ngàn đời nay được đồng bào các dân tộc lưu giữ bằng vật thể và phi vật thể. Cùng với âm nhạc, dệt thổ cẩm, nghề đan lát được đồng bào sáng tạo từ những đôi bàn tay tài hoa, lấp lánh sắc thái tín ngưỡng. Những sản phẩm văn hóa này không chỉ phục vụ cuộc sống sinh hoạt của đồng bào các DTTS ở Tây Nguyên mà còn phục vụ phát triển kinh tế du lịch.

Chị Ka Ẹp và các sản phẩm đan lát tại nhà
Chị Ka Ẹp và các sản phẩm đan lát tại nhà

Nhà nhà cùng bảo tồn

Chúng tôi trở lại thôn Duệ, xã Đinh Lạc, huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng trong cơn mưa Tây Nguyên tầm tã. Khí trời chùng xuống bởi nền nhiệt hạ nhưng niềm vui làm ấm lòng người đến khi Phó Chủ tịch UBND huyện Vũ Đức Nhuần cho hay: “UBND tỉnh Lâm Đồng đã có quyết định công nhận Làng nghề truyền thống đan lát thôn Duệ. Sau khi thành lập làng nghề, huyện và xã đang tiếp tục hỗ trợ bà con dân tộc Cơ Ho cùng với nghề dệt thổ cẩm, ủ rượu cần để phát triển kinh tế một cách bài bản hơn”.

Xã Đinh Lạc có Quốc lộ 20 từ TP.Hồ Chí Minh lên Đà Lạt đi qua, chỉ cách trung tâm huyện Di Linh 5 km. Đồng bào dân tộc Cơ Ho quần cư chủ yếu tại thôn Duệ và thôn Kuokuil. Lãnh đạo xã dẫn chúng tôi đến nhà chị Ka Ẹp ở thôn Duệ, một nghệ nhân điển hình về nghề đan lát thủ công. Chị Ka Ẹp hồ hởi đón khách trong không gian của “bếp núc” vừa là nơi nấu ăn, vừa là xưởng đan lát. Nghề đan lát vốn là của phái mạnh, nhưng chị Ka Ẹp đã quyết tâm học nghề từ lúc còn thơ bé. Hơn 20 năm miệt mài với từng nan bắt dọc bắt ngang, giờ chị đã trở thành nghệ nhân nổi tiếng của xã.

Vợ chồng Ka Ẹp có hai ngôi nhà. Nhà xây năm 2010 khang trang phía trước và nhà gỗ phía sau, làm năm 1998 là xưởng sản xuất sản phẩm đan lát. Ka Ẹp và chồng K’Bral đều sinh năm 1970. Gia đình có 5 thành viên cùng gắn với nghề truyền thống. Anh K’Bral và con trai K’Bri lên rừng tìm nguyên liệu, chị Ka Ẹp và con gái Ka Ing trực tiếp đan, cậu út phụ ghép màu và làm quai. Nguyên liệu gồm mây, lồ ồ, nứa…, chỉ và sợi nilông tổng hợp mua ở chợ.

Ka Ẹp kể, mấy thứ ở rừng lấy tận xã Tam Bố, hai cha con phải đi 2 ngày 1 đêm, ngủ lại trong rừng. Để sản phẩm có chất lượng, nguyên liệu lấy từ rừng về sẽ được chặt thành đoạn, phơi nắng thật khô cho đến khi ngả màu trắng rồi chẻ, ngâm nước, vót thành sợi nan, ngâm đến 2 lần để sợi đan mềm ra. Ka Ẹp tự hào nói: “Nghề này là của đàn ông, nhưng mình thích nên tự học. Ban đầu trong xã chỉ có mình là con gái làm, bây giờ thì nhiều phụ nữ được mình hướng dẫn làm được rồi”.

Nghệ nhân Ka Ẹp và tác giả
Nghệ nhân Ka Ẹp và tác giả

Trong thôn còn có những người đàn ông khác đan gùi như các ông K’Diềm, K’Brít, K’Biên… nhưng sản phẩm làm ra bán được ít. Còn gùi của Ka Ẹp “làm ra không đủ bán. Họ đến đây mua hàng nhiều. Bà con dân tộc ở các huyện như Lâm Hà, Đơn Dương, Đức Trọng, rồi TP.Bảo Lộc, cả người Kinh ở Vũng Tàu cũng đến mua…”, khuôn mặt Ka Ẹp rạng rỡ khi kể với tôi.

Văn hóa và kinh tế song hành

Gùi theo tiếng Cơ Ho là sơh. Gùi to (sơh lòt mir) dùng để đựng nông sản và vật dụng khi đi làm rẫy. Gùi vừa (sơh dà) đựng vật dụng chứa nước và gùi nhỏ (kruh) để mang xuống suối đựng cá tôm… Chiếc gùi còn là phụ kiện trang trí của cư dân miền núi mỗi lần đi chơi, múa hát, đám cưới, lễ hội và phương tiện chuyển tải nghi lễ tín ngưỡng…

Xa xưa, các vật dụng từ đan lát hay thổ cẩm được đồng bào các DTTS bán hoặc trao đổi cho người Kinh và du khách để phục vụ cuộc sống hằng ngày. Về kỹ thuật, có 2 cách đan cơ bản, “bang cha kiang” là tạo hoa văn hình chữ V, dân gian gọi là gấp khúc và “bang cha ờs” là kiểu hoa văn hình thoi (quả trám). Những thanh nan mềm mại đều quay vỏ ra ngoài để vừa đảm bảo tính mĩ thuật, vừa đạt độ bền khi tiếp xúc với mưa nắng. Mỗi chiếc gùi, trước hết là đan thân rồi tiếp đến làm vành miệng, kết quai, làm đế, làm dây ràng và trang trí. Về mĩ thuật, khó làm nhất và cũng bắt mắt nhất là các bộ phận đáy, góc, quai đeo, thành miệng, đường nổi dọc và ngang…

Nhiều người dân ở xã Đinh Lạc đã học nghề đan lát để tạo ra những sản phẩm
Nhiều người dân ở xã Đinh Lạc đã học nghề đan lát để tạo ra những sản phẩm phục vụ cuộc sống lao động, sinh hoạt và để bán cho khách du lịch

Đối với sản phẩm gùi hoa (sơh bơnơh), gia đình chị Ka Ẹp thường sử dụng chỉ màu để kết thành những biểu tượng bông hoa đính theo các trục dọc và ngang của chiếc gùi. Chị Ka Ẹp cho biết, sở thích hoa văn của mỗi vùng đồng bào DTTS cũng khác nhau. Vùng xã Đinh Lạc, thị trấn Di Linh… thích màu đen, màu chàm; vùng huyện Đơn Dương, huyện Lâm Hà hay xã Tam Bố… thích nhiều màu hòa trộn như xanh, đỏ, tím, vàng... Cũng có người đặt hàng cho chị Ka Ẹp ghép màu ở cả bộ phận quai đeo.

Về giá cả, gùi của gia đình chị Ka Ẹp hiện bán cao nhất 600 ngàn đồng/cái, thấp nhất 240 ngàn đồng/cái. Loại có giá cao vì công bỏ ra nhiều (4 ngày), sợi đan phải vót nhỏ, kỹ thuật đan cũng tỉ mỉ, chi tiết và cầu kỳ, nhất là đáy, bắt góc, bện quai và tốn nhiều mây. Còn loại giá thấp chỉ làm trong 2 ngày, đan đơn giản và ít hoa văn. Gia đình chị Ka Ẹp còn đan cả loại rổ xúc cá (nir) để bắt cá (kup ka).

Tôi hỏi chị Ka Ẹp vì sao không sử dụng màu tự nhiên của cây rừng như sim (pănh), cóc (gơ nắp bơs), cây pơ mô, vỏ cây pết, lá sơ đoăh… để tạo màu sắc và các chi tiết, hoa văn. Chị nói: “Làm vẫn được, nhưng rất mất công sức, giá cao đến 1 triệu đồng/cái nên ít có người mua. Mình chỉ làm đồ như thế này đã bán không đủ rồi”.

Thời điểm có sức khỏe tốt, đan nhanh, có những tháng chị Ka Ẹp có thu nhập 7 triệu đồng. Dĩ nhiên, sản phẩm đan lát chỉ góp phần nâng cao thu nhập cho mỗi gia đình Cơ Ho. Vấn đề quan trọng là nghề đan gùi hoa của bà con Cơ Ho ở vùng đất Nam Tây Nguyên này là bảo tồn nét văn hóa truyền thống của tổ tiên.

Phó Chủ tịch UBND xã (người nghe điện thoại) cùng tập thể bà con đan lát thôn Duệ.
Phó Chủ tịch UBND xã (người nghe điện thoại) cùng tập thể bà con đan lát thôn Duệ.

Quyết định công nhận làng nghề của chính quyền địa phương thực sự "tiếp sức" để nghề phục hồi và bảo tồn giá trị văn hóa và không để thất truyền. Phó Chủ tịch UBND xã Đinh Lạc Nguyễn Thị Gái cho biết: Qua mô hình của thôn Duệ, địa phương nhân rộng nghề đan lát đến thôn Kuokuil để bà con có thêm thu nhập trong những ngày nhàn rỗi. “Nghề đan lát của thôn Duệ cũng được lan tỏa đến các địa phương khác trong vùng. Đây là mô hình nhằm phát huy bảo tồn nét văn hóa truyền thống của bà con DTTS Tây Nguyên, địa phương rất ủng hộ và tự hào”, bà Gái khẳng định.

Xã Đinh Lạc đạt chuẩn nông thôn mới từ năm 2017, nay đang đi lên từng bước bằng sự song hành giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa. Đó là hướng đi từ nội sinh bền vững của nông thôn mới. 

Triển khai Dự án 6 về "Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tôc thiểu số gắn với phát triển du lịch" thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030 đã mang đến những cơ hội mới để các địa phương bảo tồn, phục dựng văn hóa truyền thống; khai thác tiềm năng văn hóa, phát triển du lịch tại vùng đồng bào DTTS và miền núi.

Ý kiến độc giả
Tin cùng chuyên mục
Góp ý dự thảo “Cơ chế chính sách đặc thù nhằm tạo sinh kế, việc làm bền vững, sắp xếp ổn định dân cư vững chắc cho đồng bào DTTS vùng biên giới”

Góp ý dự thảo “Cơ chế chính sách đặc thù nhằm tạo sinh kế, việc làm bền vững, sắp xếp ổn định dân cư vững chắc cho đồng bào DTTS vùng biên giới”

Ngày 28/12, tại Tp. Kon Tum (Kon Tum), Ủy Ban Dân tộc tổ chức Hội thảo góp ý dự thảo “Cơ chế chính sách đặc thù nhằm tạo sinh kế, việc làm bền vững, sắp xếp ổn định dân cư vững chắc cho đồng bào DTTS vùng biên giới”. Ông Đào Xuân Quy - Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách Dân tộc (Ủy Ban Dân tộc) và ông Đinh Quốc Tuấn - Trưởng Ban Dân tộc tỉnh Kon Tum đồng chủ trì Hội thảo. Tham dự Hội thảo có lãnh đạo các sở, ban, ngành của 5 tỉnh Tây Nguyên.
Tin nổi bật trang chủ
Thủ tướng: Khó khăn không bằng lúc mới Đổi mới, chúng ta đủ bản lĩnh để thích ứng linh hoạt

Thủ tướng: Khó khăn không bằng lúc mới Đổi mới, chúng ta đủ bản lĩnh để thích ứng linh hoạt

Chiều 7/4, tại Trụ sở Chính phủ, Thủ tướng Phạm Minh Chính chủ trì Hội nghị với các bộ, ngành, Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, hiệp hội, doanh nghiệp để chủ động thích ứng với tình hình mới về thương mại quốc tế. Cùng dự có Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Bùi Thanh Sơn.
Chủ tịch Quốc hội tiếp Phó Ủy viên trưởng Ủy ban Thường vụ Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc Trung Quốc

Chủ tịch Quốc hội tiếp Phó Ủy viên trưởng Ủy ban Thường vụ Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc Trung Quốc

Thời sự - PV - 4 giờ trước
Sáng 7/4 (theo giờ địa phương), tại Tashkent, Uzbekistan, nhân dịp tham dự Đại hội đồng Liên minh Nghị viện Thế giới lần thứ 150 (IPU-150), Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã tiếp Phó Ủy viên trưởng Ủy ban Thường vụ Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc Trung Quốc Lạc Tang Giang Thôn.
Thủ tướng Phạm Minh Chính dự Lễ truy điệu đồng chí Khamtay Siphandone

Thủ tướng Phạm Minh Chính dự Lễ truy điệu đồng chí Khamtay Siphandone

Thời sự - PV - 7 giờ trước
Ngày 7/4, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã đẫn đầu Đoàn đại biểu cấp cao Đảng và Nhà nước Việt Nam viếng và dự Lễ truy điệu đồng chí Khamtay Siphandone, nguyên Chủ tịch Đảng Nhân dân Cách mạng Lào, nguyên Chủ tịch nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào.
Linh thiêng hai tiếng đồng bào

Linh thiêng hai tiếng đồng bào

Bản sắc và hội nhập - PV - 7 giờ trước
Dù ai đi ngược về xuôi/Nhớ ngày Giỗ Tổ mùng mười tháng ba. Câu ca ấy bao đời nay đã ăn sâu vào tiềm thức mỗi người dân đất Việt. Dù ở bất cứ nơi đâu, cứ đến ngày Giỗ Tổ, con dân đất Việt trên mọi miền Tổ quốc, kiều bào ta ở nước ngoài đều hướng về Đền Hùng (Phú Thọ), một lòng thành kính tri ân công đức tổ tiên.
Lãnh đạo và Nhân dân TP. Hồ Chí Minh dâng hương, tri ân công đức của Quốc Tổ Hùng Vương

Lãnh đạo và Nhân dân TP. Hồ Chí Minh dâng hương, tri ân công đức của Quốc Tổ Hùng Vương

Tin tức - Tào Đạt - 7 giờ trước
Ngày 7/4 (nhằm mùng 10/3 âm lịch), Thành ủy, HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ Việt Nam TP. Hồ Chí Minh tổ chức Lễ Giỗ tổ Hùng Vương năm 2025 với chủ đề “Nhớ ơn Quốc Tổ Hùng Vương”, tại Khu tưởng niệm Vua Hùng thuộc Công viên Lịch sử - Văn hóa dân tộc (TP. Thủ Đức, TP. Hồ Chí Minh).
Bình Dương dâng hương tưởng niệm các Vua Hùng

Bình Dương dâng hương tưởng niệm các Vua Hùng

Tin tức - Duy Chí - 8 giờ trước
Thể hiện lòng hiếu kính với tổ tiên, đặc biệt là tình cảm, nỗi nhớ cội nguồn của người dân phương Nam chưa có điều kiện được về thăm “đất Tổ”, đã mang sản vật, hương, quả dâng lên bàn thờ các Vua Hùng tại Cây Đa Hồn Việt – Bình Dương.
Ngôi chùa trên đỉnh núi, giữ 4 kỷ lục Việt Nam

Ngôi chùa trên đỉnh núi, giữ 4 kỷ lục Việt Nam

Bản tin tổng hợp của Báo Dân tộc và Phát triển. Bản tin sáng ngày 5/4, có những thông tin đáng chú ý sau: Hành trang Văn hóa truyền thống. Ngôi chùa trên đỉnh núi, giữ 4 kỷ lục Việt Nam. Chuỗi hạt cườm và bản sắc văn hóa người Co. Cùng các tin tức thời sự khác trong vùng đồng bào DTTS và miền núi.
Lãnh đạo và Nhân dân các tỉnh, thành phố khu vực Tây Nam Bộ tổ chức dâng hương Giỗ tổ Hùng Vương

Lãnh đạo và Nhân dân các tỉnh, thành phố khu vực Tây Nam Bộ tổ chức dâng hương Giỗ tổ Hùng Vương

Tin tức - Tào Đạt - 8 giờ trước
Sáng 07/4/2025 (mùng 10/3 âm lịch), lãnh đạo và Nhân dân tại nhiều tỉnh, thành phố khu vực Tây Nam Bộ đã dâng hương, dâng hoa để tưởng nhớ, tri ân công ơn của các Vua Hùng và những bậc tiền nhân đã đặt nền móng cho dân tộc Việt Nam, đất nước Việt Nam mãi trường tồn, rạng danh và thịnh vượng.
Nhân dân các dân tộc huyện Đăk Hà tổ chức Lễ Giỗ Tổ Hùng Vương

Nhân dân các dân tộc huyện Đăk Hà tổ chức Lễ Giỗ Tổ Hùng Vương

Sắc màu 54 - Ngọc Chí - 8 giờ trước
Theo thông lệ hơn 10 năm nay, mỗi dịp mùng 10 tháng 3 (Âm lịch) hằng năm, huyện Đăk Hà (Kon Tum) tổ chức Lễ Giỗ Tổ Hùng Vương với ý nghĩa hướng về cội nguồn dân tộc. Hòa cùng ngày lễ của đất nước, cán bộ, Nhân dân các dân tộc trên địa bàn huyện cũng thể hiện được đạo lý uống nước nhớ nguồn, hun đúc thêm truyền thống yêu nước và các giá trị nhân văn tốt đẹp của dân tộc.
Giỗ Tổ Hùng Vương và khát vọng hóa rồng

Giỗ Tổ Hùng Vương và khát vọng hóa rồng

Bản sắc và hội nhập - Minh Nhật - 8 giờ trước
Từ huyền thoại con Rồng, cháu Tiên đến khát vọng vươn mình hùng cường, thịnh vượng - dân tộc Việt Nam chưa bao giờ thôi khao khát khẳng định chính mình ở tầm vóc lớn hơn.
Đắk Lắk: Gói bánh chưng, giã bánh giầy dâng lên các vị Vua Hùng

Đắk Lắk: Gói bánh chưng, giã bánh giầy dâng lên các vị Vua Hùng

Dân tộc - Tôn giáo - Lê Hường - 8 giờ trước
Ngày 7/4, tại Di tích lịch sử Quốc gia Đình Lạc Giao, Tp. Buôn Ma Thuột, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk long trọng tổ chức Lễ Giỗ tổ Hùng Vương năm 2025. Đây là dịp để Nhân dân hướng về cội nguồn, tưởng nhớ công ơn Tổ tiên đã khai sinh đất nước.
Bộ Nội vụ thông tin mới nhất về 4 chính sách đối với cán bộ khi bỏ cấp huyện, sắp xếp lại cấp xã

Bộ Nội vụ thông tin mới nhất về 4 chính sách đối với cán bộ khi bỏ cấp huyện, sắp xếp lại cấp xã

Tin tức - Minh Nhật - 9 giờ trước
Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Thị Hà vừa thông tin về các chế độ, chính sách đối với đội ngũ cán bộ, công chức, người lao động khi tổ chức chính quyền địa phương theo 2 cấp.